Өз айылында чакан ишкана ачып, пайда тапкан мекендештер

1069

Кыргызстандагы миграциянын агымы күндөн-күнгө кулачын жайып, жаштардын басымдуу бөлүгү жумуш издеп, көпчүлүгү Орусияга, Түркияга, Түштүк Корея сыяктуу мамлекеттерге кетүүгө аргасыз. Буга чейин расмий маалыматтрда жана изилдөөлөрдө айтылгандай өлкөнүн Ош облусунун тургундары чет мамлекетте иштөөсү жана өлкөгө акча которуусу боюнча мигранттардын басымдуу бөлүгүн ээлейт. Облуста дээрлик ар бир экинчи үй-бүлөнүн мүчөсү миграциянын оош-кыйышын башынан кечирип жаткан маалы. Облустун Кара-Кулжа району дагы тышкы  миграциянын агымы кенен кулач жайган, мигаранттардын саны боюнча Ош облусунда сап башында турган аймак.

Бул райондун жарандары деле башка облустардай эле чет мамлекетте кеминде 5 жыл андан көп жыл жүрүп, чогулткан акчасын той-топурларга жумшап, кымбат баалуу үй салып, унаа сатып алуу кадыресе көрүнүш болуп калды. Көпчүлүгү чогулткан акчасын өндүрүшкө, чакан ишкана ачууга умтулбай жатат. Болсо дагы андай мекендештерибиз өтө эле аз. Биз миграциянын зыянын гана көрбөй пайдасын көрүүгө көп көңүл бурушубуз керек. Кара күчүн карч уруп, чет мамлекетте көп жыл иштеп, тапкан каражатын максаттуу, сарамжалдуу пайдалануу учурдун талабы.

Азыр базар экономикасынын шартында элет жеринде мал чарбачылыгынан, дыйканчылыктан башка дагы кандай иштерди, ишкана жасаса болот? Финансылык сабаттуулукту жоюуда айыл тургундарынын жашоосун көтөрүп, дагы кантип өзгөртсөк болот? Бул маселе күндүн негизги маселесине айланып олтурат.

Райондо дыйкан талаалардын аздыгы, ишканалардын жоктугу, жакыр жашаган үй-бүлөлөрдүн көптүгү миграциянын жайылышына алып келди. Айрым айылдарда кары-картаңдар менен мектеп жашындагы балдар эле калган. Айрыкча район аймагында 1990-жылдан кийин жумушсуздук кескин күчөгөн. 2005-жылдан 2019-жылга карата калктын саны бүгүнкү күндөгү 2020-жылдагы жаңы маалымат боюнча 92 миң адамды түзөт. Алардын басымдуу бөлүгү Кыргызстандан жумуш издеп чет өлкөгө чыгып кетишкен. Көпчүлүгү Орусияда отурукташып калышкан.

Ош облусундагы Кара-Кулжа районунда жайгашкан Биринчи май айылынын тургундары дагы башынан миграциянын оош-кыйышын өткөрүп келет. Учурда айылда 8 миңге чукул эл жашайт. Акыркы убактарда айыл тургундары миграциядан тапкан акчасын чакан ишкердикке жумшап, өндүрүштүн сырларын жаңыдан гана үйрөнүп жатышкан маалы.

Бүгүнкү күнгө алынган маалымат боюнча айылда 5 адам чакан ишкердик менен алектенишет. Алар, кийим-кече тигүүчү цех, курулуш материалдарын иретке келтирүү боюнча тейлөө кызматтарын, тоок канаттуусун багуучу чакан фирма, камыр жасоочу ишкана бар. Биз алардын ичинен эки гана айыл тургунун кепке тарттык.

Биринчи май айылынын тургуну Бермет Насирова жолдошу Манас Апсамат уулу менен чогуу Орусиянын Самара облусунда базарда кийим-кече сатып иштешчү. Алгач ата-энеси барып иштеп, кийин жубайлар барышкан. Беш жыл ата-энесине жардам берип, базарда соода-сатык кылып кийин карыган чоң ата, энесин багабыз деп айылга келишип, айылда жумуштун жоктугу, жогорку билими бар болсо деле иш таба албай аргасы түгөнгөндө чакан ишкердиккке күчүн жумшашкан. Алгач Орусияда топтогон 100миң акчасына кийим-кече тигүүчү машина сатып алып ишти баштаган.

Бермет Насирова: “Жолдошум үйдүн кенжеси болгондуктан мектепти бүтүп, ОшМУда “салык” кызматы боюнча билим алса, мен ушул эле окуу жайдын «дизайнерлик» кесипти аяктагам. Биз ошол жактан таанышканбыз. Айылда өзүбүзгө ылайыктуу жумуш таба алган жокпуз. Жолдошум экөөбүз ойлонуп отуруп, чакан иш баштоого өттүк. Дизайнерлик кесибимди айылдан эле өркүндөтмөй болдум. Алгач бир даана тигүүчү машина сатып алдык. Кийин Кара-Суу базарынан 3500 сомго кийим-кече сатып алып, анын үлгүсүндө шырма чапан, келтечени 10 күн ичинде тигип бүтүп, туугандарыбызга белекке берип, өзүбүз дагы кийдик. Айыл аралап, жүрүп калсак эле элдер кызыгышып, суроо талап көбөйгөндүктөн алар тапшырык берип жатышты. Бизде материал таңкыстыгын айтып, түшүндүргөнүбүздө өздөрү алып келип, тиктерип кетип жатышты»,-дейт Бермет Насирова.

Иштин көзүн акырындан өздөштүрүүгө кынык алган Бермет ишин жандантып, 3 айдын ичинди ири кирише таба баштады. Учурда 9 адамды жумуш менен камсыз кылып, район аймагында уюштурулган жармаңкелерге, көргөзмөлөргө катышып турат. Үй-бүлөсүн дагы багып, 2 баланы чоңойтуп, айылдагы тикемечиликке кызыккан кыз-келиндерди дагы кийим тиккенди, бычканды үйрөтүп жатыптыр.

«Ишти баштаганыбыздан бери акыркы 3 айдын ичинде 42 миң таза пайда көрдүк. Ошентип кийимдин түрүн көбөйтүп отуруп, кийим тигүүчү машинаны 6га жеткирдик. Учурда бир жыл ичинде 9 адамды жумуш менен камсыз кылдык. Өндүрүп чыккан товарларыбызды Бишкекке, Казакстанга сатабыз. Жергиликтүү элге саталы десек акчасын нак бере албай, жумуш дагы солгундай түшөт экен.  Ошондуктан тааныштар аркылуу Бишкке жиберебиз. Бир жибергенде миңден ашуун товарды жиберебиз. Ал эми айылыбызга кийим-кечени кыскартып, узартып бергенге, тапшырык берген кийимдерди тигип берүү кызматын дагы кылабыз. Учурда эми мындан ары балдар кийимин тигип, сатыка чыгарсакпы деген планыбызда бар”, – дейт Бермет Насирова.

Аталган айылдын дагы бир тургуну 25 жаштагы Сыргак уулу Бектур келинчеги менен чакан ишкердик менен алек болгонуна 1 жылдан ашты. Ал Москвада 4 жыл нан ташуучу болуп иштеген. Алгач тапкан акчасына жаңы үй салып, андан арткан 150 миң акчасына айылда бир иш баштууну көздөйт. Ишти эмнеден баштаарын билбей айылга зарыл боло турган курулуш материалдарын кескилөөчү, анын формасын өзгөртүүчү жабууларды сатып алып ишин баштаган. Анын айтымында, бирөөнүн кол алдында иштен көңүлү калып, келинчеги менен кеңешип отуруп өз алдынча иштегиси келген.

“Мектепти бүтүп эле 19 жашымда Москваны көздөй бет алдым. Ал жакта жумуш издеп какпаган эшигим, иштебеген ишим калган жок. Кийин дүкөндөргө нан таратып айдоочу болуп 4 жыл иштедим. Кийин айылга келип, бош отуруп калдым. Акыры ойлонуп отуруп, айлыбызда курулуш тармагы кызуу жүрүп жаткандыктан чогулткан 150 миң акчама үйүмө эле курулуш материалдарын, тагыраагы пластиктен, металдан жасалган эшиктердин, терезелердин формасын иретке келтирген техникалык жабдуу сатып алдым. Анын жардамы менен темирден, металлдан, пластиктен жасалган эшик-терезелерди кескилеп кардардын үйүнө өзү каалаган формада орнотуп беребиз. Азыр кол алдымда 2 адам иштейт”, – дейт Сыргак Бектур уулу.

Ишкердин алдыда дагы бир топ пландары бар. Алсак, айылдагы чөптөн жасалган табигый чайларды иштеп чыгуу, ишканасын кеңейтип көп адамды иш менен камсыз кылуу жана башка бирок ал үчүн ири суммадагы каражат талап кылынат.

Чакан ишкердик менен алек болгон мекендештерге бут тосуулар дагы жок эмес. Анткени айылда союздан калган бош жаткан ээн имараттарга ишин кеңейтип, ишкана ачкылары келет. Бирок айрым адамдар ага каршы чыгууда. Жергиликтүү бийлик дагы ага көңүл кош мамиле жасап жатыптыр. Мындан улам чакан өндүрүштү өндүргүсү келгендер төмөнкүдөй тоскоолдуктарга кабылашт.

Алар:

1.Кийим-кечени кардарларга өткөрүүдө жергиликтүү элде суроо-талаптын аздыгы.

  1. Кийим тигүүчү машиналардын бат-баттан бузулуп, аны оңдоодо мастерлердин жоктугу

3.Чоң иш баштоодо айрым адамдар тарабынан бут тосуулардын болушу

4.Ири бизнести баштоодо идея бар бирок, баары келип каражатка барып такалат.

  1. Ишкананы баштоодо техникалык жабдуулардын жоктугу жана аны оңдоочу адистердин таңкыстыгы.
  2. Айылда жумушсуздуктун жоктугу айыл жаштардын ирдентип, өз алдынча иш баштоого мажбур кылышты.
  3. Финансылык сабатсыздык
  4. Жергиликтүү бийликтин ишкерлерди колдоодо кош көңүл мамилеси.
  5. Эл аралык уюмдарга долбоор жана грант жазганды билишпейт.
  6. Бизнес план эмне анын кандай жазуу керектигин билишпейт.

Албетте бул саналуусу гана андан башка майда-барат иш дагы көп, аларды өндүрүшкө күчүн жумшаган гана адам билбесе, бизге окшогондор билишпейт. Ал эми экономистер болсо ири бизнести баштаардан мурун акча чогултуунун жолун мекендештер мыкты билиши керек дешет. Антпесе көздөгөн максатыңа жетпей, каражаттын кайда жумшалганы билинбей калат.

Ал эми ишкерлердин жергиликтүү тургундарга кошкон салымын дагы айта кетпесек болбос. Азыр базар экономикасынын шартында атаандаштык күч болгондуктан ишкерлер өндүргөн продукциясын мүмкүн болушунча өзү жашаган айылга жана район аймагына өткөрүүгө аракет кылышат.

Чакан өндүрүш элге кандай жардам көрсөтүп жатат:

  • Жергиликтүү айыл тургундарынын жумуш менен камсыз болушу;
  • Айылдыктар үчүн кызмат көрсөтүү ыңгайлуу, убаракерчилик талап кылынбайт;
  • Жергиликтүү элдин иш баштоосуна себепчи болот;
  • Айылдагы социалдык маселелердин чечилишине көмөкчү болот;
  • Кыз-келиндердин өз алдынча тикмечиликти өздөштүрүшүнө жол ачат:
  • Өндүрүш аркылуу үй-бүлөсүн багып, социалдык абалын жакшыртат.

Ал эми экономист Кубан Чороев чет өлкөдө иштеген мекендештердин топтогон акча каражатына баам салып келет, биз төмөндө чакан ишкердике багыт алган айыл тургундарын чакан иши тууралуу айтканыбызда экономист катары биринчи кезекте акча топтоодо сарамжалдуулукка чакырды.

Менин баамымда чет жерде иштеп, каражат чогултуп мекенине кайтып келген мигранттардын көпчүлүгү тапкан акчасына батир алгылары келишет. Бирок акча топтоого келгенде ар кандай маселелерге азгырылып, орто жолдон унаа сатып алышат. Той-топурларга жумшап дагы жиберишет. Аз гана бөлүгү инвестиция болсун деп өндүрүшкө акчасын жумшап жатат. Кыргызстандын шартында деле бизнес кылуу оңой эмес. Атаандаштык абдан күч жана чоң. Мындан улам алар ишкердикке инвестиция сала коём деп жоготууга дуушар болуп жаткандар дагы көп. Мен аларга акчаны туура топтоого кеңеш берет элем. Мисалы бир бир мекендешибиз айына 40 миң рубль акча алат дейли. Анын 15 пайызын топтоо механизимин өздөштүрүп, калган бөлүгүн жеке муктаждыктарына иштетип, 3 жыл чоң акча топтоого жетишет. Ошол акчаны максаттуу жумшашы керек. Эгер финансылык сабаттуулугу жок болсо адам чет мамлекетте иштей берет акчасы жок жерден корото берет. Көйгөйлөр боло берет. Ошондой эле каражатын үнөмдөп чакан өндүрүшкө жумшайын деген мекендештерге айтаарым аларды колдоодо мамлекеттин кызыкчылыгы болушу керек. Аларга шарт түзүп, ишин алдыга жылдырууда жергиликтүү бийлик көмөк көрсөтүшү зарыл. Канчалык аларга көңүл бурулган сайын иштери алдыга жылып, ошол эле жергиликтүү бийликтин казынасына пайда алып келмек”, – деди экономист Кубан Чороев.

Мигранттар менен көп жылдан бери изилдөөлөрдү жана аларга менен иштешип келе жаткан «КАПС» коомдук бирикмесинини директору Бактыгүл Бозгөрпөеванын айтымында, мигранттарды ишкердикке каныктырууда аларга окутууларды, тренингдерди жүргүзүү зарылдыгына токтолду. Анткени көпчүлүк мигранттар бизнес планды кантип жазууну билишпейт.

«Мигранттар менен көп жылдан бери иштеп, топтоп, тапкан каражатына Кыргызстанда эмне иш кылса болот деген сыяктуу буга чейин изилдөө болгон эмес. Аларга ишкерликти жана өндүрүштү эмнеден башташ керек жана эмне иш кылуу боюнча мамлекет тарабынан багыт жана жол көрсөтпөгөндүктөн мекендештер айланып келип эле кайра Россияга жана башка мамлекетке кетип жатышат. Аларга шарт түзүп берсек, кандай жумуш кылса кирише табат? Ушул жаатта окутууларды жүргүзсөк, көп мекендештер үчүн чоң табылга болмок. Маселен, алар жөнөкөй эле бизнес планда жазышканды билбейт»,-деди Бактыгүл Бозгөрпөева.

Жыйынтыктап айтканда чет мамлекеттен иштеп келген мекендештерге чакан ишкердикти жүргүзүүдө биринчиден аларга мамлекет тарабынан олуттуу чаралар көрүлүшү керек. Тактап айтканда өндүрүштү колго алууда мамлекет кызыктар болуусу зарыл: Ал үчүн Кыргыз бийлиги ушул маселеге маани бериши зарыл:

  • Мамлекеттин жана жергиликтүү бийлик органдарынын ишкерлерди колдоодо бириктүү саясатынын болушу;
  • Эл аралык уюмдарга долбоор жана грант жазганды үйрөтүү;
  • Финансылык сабаттуулугун жоюу;
  • Ишкердик боюнча мигранттарга ЖМК тууралуу маалыматтуулугун жогорлатуу;
  • Бизнес планды жазууну үйрөтүү.

 

КУБАНЫЧБЕК МАМАТАЛИ УУЛУ