Президент Садыр Жапаров Улуттук коопсуздук мамлекеттик комитетинде сапаттуу, толук масштабдуу реформаны баштады. УКМК өзүнө жүктөлгөн миссияны аткарды, бирок «дүйнө өзгөрүүдө, биздин мамлекеттик институттар өнүгүп жана жаңыланып турушу керек» деди ал. Учурда атайын кызмат адаптацияны жана модернизацияны талап кылган жаңы чакырыктарга туш болууда. 10-февралда президент «Кыргыз Республикасынын мамлекеттик күзөт тутумун өркүндөтүү боюнча чаралар жөнүндө» жарлыкка кол койду, ага ылайык УКМКнын 9-кызматынын базасында Мамлекеттик күзөт кызматы түзүлдү. Бул түздөн-түз президентке баш ийген жана отчет берген, корголуучу адамдардын жана объекттердин коопсуздугун камсыз кылуу боюнча күзөт иш-чараларын жүзөгө ашыруучу атайын мамлекеттик орган. Ошол эле күнү Садыр Жапаров тарабынан КР Чек ара кызматын УКМКнын курамынан чыгаруу жөнүндө жарлыкка кол коюлду. Жакын арада жана келечекте УКМКны дагы кандай өзгөрүүлөр күтөт? Бул тууралуу анын жаңы жетекчиси Жумгалбек Шабданбеков менен маектештик.
— Жолдош генерал-майор, сизди дайындалышыңыз жана талапкерлигиңиздин Жогорку Кеңеш тарабынан жактырылышы менен куттуктоого уруксат бериңиз. Депутат Ырысбек Атажанов туура белгилеп кетти, УКМК төрагасын узак талкуулар менен кармабайбыз, анткени алдыда көп иштер турат. Башталган реформа дагы кандай өзгөрүүлөрдү камтыйт?
— Рахмат. Чындыгында эле, сиз туура белгилегендей, учурда КР улуттук коопсуздук органдарынын тутумунда түзүмдүк жана уюштуруучулук-штаттык реформалар жүргүзүлүүдө. Жүргүзүлүп жаткан реформалар системалуу мүнөзгө ээ жана өзгөрүп жаткан эл аралык кырдаалды эске алуу менен Кыргыз Республикасынын улуттук коопсуздугун жана конституциялык түзүлүшүн натыйжалуу камсыз кылууга жөндөмдүү мобилдүү, кесипкөй жана ачык-айкын түзүмдү калыптандырууга багытталган. Реформалар мыйзамдарды сактоо менен жана коопсуздук чөйрөсүндөгү мамлекеттик саясаттын артыкчылыктарын эске алуу менен этап-этабы менен ишке ашырылууда. Сиз билгендей, түзүмдүк реформа ишке ашты, УКМКнын курамынан мамлекеттик күзөт жана Чек ара кызматынын бөлүмдөрү чыгарылып, уюштуруучулук жактан өзүнчө бөлүндү. Ал эми уюштуруучулук-штаттык реформаларга токтолсок, өзгөртүүлөр штаттык санды оптималдаштырууну, функционалдык милдеттерди кайра бөлүштүрүүнү, аналитикалык ишти күчөтүүнү жана кадрдык потенциалды чыңдоону карайт. Тартипке, жеке жоопкерчиликке, кызматкерлердин моралдык-рухий даярдыгына жана заманбап башкаруу ыкмаларын киргизүүгө өзгөчө көңүл бурулат. Мындан тышкары, УКМКдагы уюштуруучулук-штаттык кайра түзүүлөрдүн алкагында негизги басым ыкчам жана аналитикалык иштин классикалык жана салттуу методдоруна жасалат. УКМКны саясаттан арылтуу керек, бул аны саясий партиялардын, идеологиялардын жана кимдир бирөөнүн конъюнктуралык кызыкчылыктарынын таасиринен бошотуу дегенди билдирет. Улуттук коопсуздук мамлекеттик комитети саясий инструмент болбошу керек. Кийинки маанилүү кадам — түзүмдү кесипкөйлөштүрүү, башкача айтканда, жетекчилик кызматтарга дайындоодо саясий берилгендикке караганда кесипкөйлүккө артыкчылык берүү. Келечекте УКМК иштин натыйжалуулугун жогорулатуу үчүн трайбализмдин жана регионализмдин ар кандай көрүнүштөрүн ырааттуу түрдө жок кылат, дайындоолор, кызматтык өсүүлөр жана ыкчам чечимдер кесиптик сапаттарга гана негизделет. Болбосо, өзгөчө күч түзүмдөрүндө башкача ойлонгондорду куугунтуктоого, УКМК ийгиликтүү күрөшүп жаткан коррупциянын өсүшүнө шарттар түзүлөт, ыкчам ишмердүүлүктү шал кылат жана андан да жаманы — коопсуздук органдарын дискредитациялап, терс кесепеттерге алып келиши мүмкүн. Система тынымсыз география логикасынан компетенция логикасына өтүп жатат, бул акыры мамлекеттин жетилген саясий моделине кадам болуп саналат. УКМКнын сапаттуу реформасы ведомствону мыйзамдуу нукка өткөрүүнү — эскирген катуу аскердик методдордон укуктук, жарандык башкаруу методдоруна жана мамлекеттик коопсуздукту камсыз кылууга өтүүнү болжолдойт. Коркутуу идеологиясынан кетип, азыркы реалдуулукка жооп берген заманбап улуттук кызматты түзүүгө убакыт келди. Президентибиз, урматтуу Садыр Нургожоевич Жапаров туура белгилегендей, акыркы беш жылда Кыргыз Республикасында коррупция менен күрөшүү боюнча бир топ иштер жасалды, бирок антикоррупциялык саясат негизинен жеке факторго — конкреттүү жетекчинин катуулугуна жана күч блогунун ресурсуна таянган, бул тез натыйжалардын эффектин жараткан, бирок туруктуулукту кепилдеген эмес. Коом көрүнөө, демонстративдүү күрөшкө көнүп калган. УКМКнын реформасы бул демонстративдүү антикоррупциялык кампаниядан так эрежелер, регламенттер жана жазанын кепилдиги бар тынчыраак, процедуралык күрөшкө өтүүнү камтыйт. Белгилүү бир деңгээлдеги ачыктык менен антикоррупциялык системаны куруунун акылга сыярлык айкалышы эң натыйжалуу жыйынтык берет.
— Ал эми атайын кызматтын компетенциясына дагы эмнелер кирет? Акыркы жылдары кыргызстандыктарда УКМК баары менен алектенет жана коомдук-саясий турмуштун бардык тармактарын көзөмөлдөйт, кураторлук кылат деген таасир калды.
— УКМК Кыргыз Республикасындагы чет элдик атайын кызматтардын чалгындоо, бүлүндүрүүчү ишмердүүлүгүн аныктайт, алдын алат, бөгөт коёт; терроризм, экстремизм, коррупция, уюшкан кылмыштуулук менен күрөшөт; маалыматтык коопсуздукту жана конституциялык түзүлүштү коргоону камсыз кылат; өз ыйгарым укуктарынын чегинде президентке, Жогорку Кеңештин төрагасына, Министрлер кабинетинин төрагасына жана мамлекеттик органдарга улуттук коопсуздукка келген коркунучтар жөнүндө маалымдайт… «Куратор» деген термин туура эмес чечмеленип жүрөт, чындыгында бул функционалдык милдеттерине ылайык тигил же бул процессти коштоп жүргөн, бекитилген участоктордо улуттук коопсуздуктун кызыкчылыктарын камсыз кылган, чет элдик атайын кызматтардын чалгындоо жана бүлүндүрүүчү иштерине бөгөт койгон кызматкер. КР Конституциясына ылайык, улуттук коопсуздук органдары өз ишин Конституциянын жана КР мыйзамдарынын негизинде жана аларды аткаруу үчүн жүзөгө ашырат. Тактап айтканда, УКМК КР Конституциясын; «КР улуттук коопсуздук органдары жөнүндө» КР Мыйзамын; «Ыкчам-издөө иши жөнүндө» КР Мыйзамын; КР Кылмыш-жаза кодексин жана КР Кылмыш-процессуалдык кодексин; КР Президентинин Жогорку Башкы Колбашчы катары жарлыктарын жана буйруктарын; белгиленген тартипте кабыл алынган башка ченемдик укуктук актыларды жетекчиликке алат. Ошентип, УКМК Конституциянын, тармактык мыйзамдардын жана КР мыйзам алдындагы актыларынын алкагында гана иш алып барат.
— Демек, салык жана аудит органдарын алмаштыруу, ишкерлерге негизсиз кысым көрсөтүү (ал эми бул, белгилүү болгондой, жакынкы убакка чейин УКМКнын айрым кызматкерлери тарабынан жасалып келген) менен сиздин мекеме мындан ары алектенбейт го?
— Мен Кыргыз Республикасынын УКМКнын бүткүл ишмердүүлүгү мыйзамдуулук, ачык-айкындуулук жана отчеттуулук принциптерине негизделиши жана ыйгарым укуктардын алкагынан чыкпоосу үчүн колумдан келгендин баарын жасайм. УКМКнын бардык бөлүмдөрүнө бизнес-коомчулуктардын ишине негизсиз кийлигишүүгө жол берилбестиги жөнүндө тиешелүү катуу жазуу жүзүндөгү тапшырма (буйрук) берилди. Улуттук коопсуздук органдары мамлекеттин экономикалык коопсуздугун камсыз кылууга жана коррупцияга каршы турууга багытталган, ошол эле учурда бизнес-коомчулук менен өз ара аракеттенүү мыйзамдуулук, өнөктөштүк жана өз ара ишеним принциптерине негизделиши керек.
— Демонстративдүүлүк жөнүндө айтсак. Садыр Жапаровдун айтымында, ал күч түзүмдөрүнө мындай тапшырма берген: «Кылмыштуулук жана коррупция менен күрөшүүдө силерге жашыл жарык, болгону ‘маски-шоусуз’, пиарсыз, тынч жана кесипкөй иштегиле». Азыр көптөгөн интернет колдонуучулар таң калып жатышат: эмне үчүн кызматтык абалынан кыянаттык менен пайдаланууга шектелген УКМК кызматкерлери адатка айланган ызы-чуусуз кармалып жатат… Президенттин насаатын аткара баштадыңарбы?
— Мен дагы «маски-шоу» деп аталган нерсенин жактоочусу эмесмин. Жалпысынан атайын кызматтардын бардык ишмердүүлүгү бир топ жашыруундуулукту жана ачык эместикти болжолдойт. Ал эми кызматта турган учурунда кызматтык ыйгарым укуктарынан аша чапкандыгы үчүн шектелген УКМКнын айрым мурдагы кызматкерлерине келсек, урматтуу президентибиз Садыр Жапаровдун тапшырмасы менен тергөө иштери Аскер прокуратурасы жана ИИМдин Тергөө кызматы менен биргеликте жүргүзүлүүдө. Бардык иш-чаралар КР мыйзамдарына катуу ылайык жана бардык процессуалдык нормаларды сактоо менен ишке ашырылууда. Ошондой эле мамлекет башчысынын позициясына ылайык, Мамлекеттик комитет суткасына 24 саат коррупция менен күрөшөрүн жана кылмыштуулук менен күрөш эч качан токтобой турганын баса белгилегим келет. Бул эки багыт боюнча жыйынтыктарды талап кылуу мындан ары да катуу жана катаал болот. Учурда СИЗОдо жаткан бизнес-коомчулуктун өкүлдөрү жөнүндө өзүнчө айта кетүү керек. Ишкерлерди массалык түрдө камоо болгон эмес жана жок, айрым учурлар бар — качан мамлекеттин кызыкчылыктарына түздөн-түз тийгенде. Ошол эле учурда конкреттүү адамдардын кызыкчылыгында тергөөгө кысым көрсөтүүгө жол берилбейт. Бул иштерди кароону тездетүү тергөөдөгү объективдүүлүктү жана толуктукту бузбашы керек.
— Депутат Дастан Бекешов «ТикТок» социалдык платформасын бөгөттөөнү кайра карап чыгуу маселесин көтөрдү. Бул тууралуу эмне деп ойлойсуз? Бул маселеде кандай чакырыктар жана коркунучтар болушу мүмкүн?
— Бүгүнкү күндө маалыматтык-психологиялык операцияларга жана трансулуттук уюшкан кылмыштуулукка каршы туруу, киберкылмыштуулук жана кибертерроризм менен күрөшүү алдыңкы планга чыгууда. Мисалы: сиз азыркы интернет, өзгөчө кээ бир социалдык тармактар («Ютуб», «Фейсбук», «Инстаграм», «ТикТок» жана башкалар) эмне экенин жакшы билесиз. Алардын ичинен балдар жана өспүрүмдөр арасында «ТикТок» платформасы популярдуу, анда баңгизаттар, алкоголь, энергетикалык суусундуктар, кумар оюндары ачык жарнамаланат, ырайымсыздык жана зордук-зомбулук акталат, үй-бүлөлүк жана салттуу коомдук маданият баалуулуктары четке кагылат. 2023-жылдын августунда Маданият министрлиги Кыргызстандын аймагында сервисти бөгөттөөнү демилгелеп, 2024-жылдын апрелинде «ТикТок» платформасына кирүү Кыргызстанда расмий түрдө бөгөттөлгөн, анткени аталган сервистин администраторлору «КРда балдардын ден соолугуна, физикалык, интеллектуалдык, психикалык, руханий жана адеп-ахлактык өнүгүүсүнө зыян келтирүүнүн алдын алуу боюнча чаралар жөнүндө» КР Мыйзамынын 2-1-беренесин сакташкан эмес, анда балдардын ден соолугуна жана өнүгүүсүнө зыян келтирүүчү маалыматтардын түрлөрү аныкталган. Иш жүзүндө платформа ушул күнгө чейин жеткиликтүү, колдонуучулар VPN аркылуу чектөөлөрдү жигердүү айланып өтүүнү улантууда, ал эми бир катар кызыкдар тараптар бул сервистин бизнес жана туризмди жарнамалоо үчүн потенциалы бар деп эсептеп, бөгөттөөнү алып салууга чакырышууда. Бирок, бөгөттөө чечими жарандардан, бейөкмөт уюмдардан жана ЖКнын айрым депутаттарынан түшкөн көптөгөн даттануулардан кийин кабыл алынган, алар тиркеме аркылуу «кыргыз менталитетине туура келбеген» маалыматтар тарап жатканын көрсөтүшкөн. Биздин балдардын келечеги ар кандай социалдык тармактардан жогору турат. Бир дагы санариптик платформа, анын ичинде «Ютуб», «Фейсбук», «Инстаграм», «ТикТок» жана башкалар өсүп келе жаткан муундун ден соолугунан, билиминен жана адеп-ахлактык өнүгүүсүнө караганда маанилүү боло албайт. Өз кезегинде УКМК деструктивдүү жана мыйзамсыз контенттин жайылышын өз убагында аныктоо жана бөгөт коюу максатында социалдык тармактарга жана интернет мейкиндигине туруктуу негизде талдоо жана мониторинг жүргүзүп турат. Балдардын жана өспүрүмдөрдүн ден соолугуна жана психикасына зыян келтире турган материалдарга, анын ичинде зордук-зомбулукту, суициддик жүрүм-турумду, экстремисттик идеяларды, баңги каражаттарын пропагандалоого жана маалыматтык коопсуздукка болгон башка коркунучтарга өзгөчө көңүл бурулат.
— Кадрдык тазалоого байланыштуу — УКМК аны уят кылгандардан жана дискредитациялагандардан биротоло арылат деп ишенсек болобу?
— Кайталап коёюн: менден көз каранды болгондун баары жасалат. Мыйзам бузууга жол берген адамдар ээлеген кызматтарынан бошотулуп, улуттук коопсуздук органдарынын штатынан чыгарылды. Алардын иш-аракеттерине сөзсүз түрдө укуктук баа берилип, ал тууралуу коомчулукка маалымдалат. Мындан ары мамлекеттик органдарда (бир гана УКМКда эмес) кол тийгистер болбойт. Мыйзамсыз иштерге баргандардын баары мыйзам алдында жооп беришет. Мамлекеттик улуттук коопсуздук комитети коррупция жана уюшкан кылмыштуулук менен системалуу күрөштү — жалаң гана мыйзамдуу методдор менен улантат. Жана ошол «маски-шоусуз». Жалпысынан КР УКМКнын реформасы коопсуздук органдарын заманбап коркунучтарга жана чакырыктарга ылайыкташтырууга, чалгындоо жана контрчалгындоо маселелери боюнча ишти күчөтүүгө, терроризмге жана экстремизмге каршы турууга, коррупцияны андан ары тамырынан жок кылууга, уюшкан кылмыштуулукка бөгөт коюуга, өлкөнүн маалыматтык жана экономикалык коопсуздугун камсыз кылууга, ошондой эле түзүм ичиндеги ар кандай кыянаттыктар менен күрөшүүгө, анын кадыр-баркын көтөрүүгө, башкарууну борборлоштурууга жана мамлекеттик бийликти чыңдоого багытталган. Ушул иштер менен алектенебиз, башка өлкөлөрдүн атайын кызматтарынан калышпаган түзүмдү түзөбүз.
Булак: «Вечерний Бишкек»
Орусча оригиналы ушул шилтемеде https://www.vb.kg/doc/455758_intervu_s_novym_glavoy_gknb_jymgalbekom_shabdanbekovym.html
