Акыркы жылдары Африка Кытайдын экономикалык жактан тез кеңейүүсүнүн негизги символуна айланды десек болот. Дал ушул жерде «континентти сатып алуу», карызга көз карандылык жана экономикалык эгемендикти жоготуу тууралуу кептер көп айтылат. Бирок, мындай пикирлер көбүнчө айрым бир чуулгандуу мисалдарга гана негизделет, ал эми чындык алда канча татаал. Бул баа берүүлөрдүн канчалык негиздүү экенин аныктоо үчүн, алгач Кытайдын катышуусунун кандай формалары камтылганын так түшүнүп алуу зарыл.
Кытай компаниялары жолдорду жана темир жолдорду, деңиз портторун, аэропортторду, көпүрөлөрдү, гидроэлектр станцияларын, электр берүү линияларын жана өнөр жай объектилерин куруп жатышат. Кытайлык подрядчылардын катышуусу менен курулган заманбап бизнес райондору, өкмөттүк имараттар, стадиондор жана транспорттук алмашуулар көптөгөн Африканын борборлорунда пайда болду. Дал ушул масштабдагы иш-аракеттер Кытай акырындык менен континенттин кожоюнуна айланып баратат деген таасирди жаратты. Бирок, биринчи кадам — коомдук талкууларда көп учурда аралаштырылган бир нече таптакыр башка түшүнүктөрдү айырмалоо.
Курулган нерсени баары эле сатып алына бербейт.
Объектти куруу ага ээлик кылууну билдирбейт. Насыя алуу активди сатып алуу дегенди түшүндүрбөйт. Жумуш аткаруу боюнча келишим жер тилкесин же ишкананы менчикке алууну билдирбейт. Ошентсе да, дал ушул түшүнүктөр көбүнчө «сатып алуу» деген бирдиктүү терминдин алдында бириктирилип айтылат.
Кытайлык компания Кенияда темир жол курганда, кытайлык банк Эфиопиядагы электр станциясын каржылаганда же кытайлык подрядчы порт же көпүрө курганда, натыйжада пайда болгон объектилер, эреже катары, буйрутма берген мамлекеттин менчигинде калат. Албетте, кытайлык компаниялар инвестор же бизнес ээси катары катышкан долбоорлор да бар; бирок бул — насыя берүү же курулуш келишимдеринен айырмаланып турган, таптакыр башкача экономикалык ишмердүүлүк. Дал ушул түшүнүктөрдүн бири-бири менен чаташтырылышы Кытай «Африканы сатып алууда» деген пикирдин жайылышына негизги түрткү болгон.
Кытай чындап эле алдыңкы инвесторбу?
Дагы бир кеңири тараган пикирге ылайык, Бээжин Африка континентиндеги эң ири чет элдик инвесторго айланганына көп болду. Бир караганда, бул нерсе айдан ачык көрүнөт. Кытай долбоорлорунун масштабы чынында эле таасирдүү. Бирок, статистика кыйла татаал көрүнүштү көрсөтүп турат.
Учурда Кытай Африканын эң ири соода өнөктөшү болуп саналат жана эки тараптуу сооданын көлөмү боюнча башка көптөгөн мамлекеттерден алдыда турат. Бирок, соода менен инвестиция — булар ар башка экономикалык категориялар; топтолгон түз чет өлкөлүк инвестициялар жаатындагы абал мынчалык деле бир жактуу эмес. Европа өлкөлөрү — айрыкча Улуу Британия, Франция жана Нидерланддар — АКШ жана Перс булуңундагы мамлекеттер сыяктуу эле, Африка рыногунда олуттуу позицияларды ээлеп келе жатышат.
Олуттуу көлөмдөгү капитал Африканын өзүнөн — Түштүк Африка, Нигерия, Марокко жана башка аймактык компаниялар аркылуу да агылып келет. Башкача айтканда, Кытай Африканы «сатып алган» деген ырастоо чет өлкөлүк инвестициялардын түзүмү менен тастыкталбайт. Кытай негизги оюнчулардын бири болгону менен, ал жалгыз оюнчу эмес жана ар дайым эле үстөмдүк кыла бербейт.
Бул кеңири тараган жаңылыш түшүнүктүн дагы бир себеби — кытайлык долбоорлор башка көптөгөн долбоорлорго караганда алда канча көрүнүктүү. Темир жолду, жаңы портту же көпүрөнү байкабай калуу мүмкүн эмес; алар кызматташтыктын символуна айланып, маалымат мейкиндигинде дайыма чагылдырылып турат. Ал эми банк иши, телекоммуникация, камсыздандыруу же тейлөө тармагындагы каржылык инвестициялардын көлөмү теңдеш болгонуна карабастан, алар жалпы коомчулукка анча деле байкала бербейт.
Кытай так эмнени ээлеп жатат?
Кытай Африкада жөн гана курулуш иштерин жүргүзүп, насыя берет деп айтуу туура эмес болмок. Чынында эле, кытайлык компаниялар бул континентте активдерди жигердүү түрдө колго киргизүүдө. Бирок, дал ушул жерде фактыларды дүрбөлөң жараткан же сенсациялуу риторика менен алмаштырбоо өтө маанилүү.
Биринчи кезекте, Бээжин чийки зат ресурстарына байланыштуу долбоорлорго кызыкдар. Кытай корпорациялары жез, кобальт, литий, темир рудасы, боксит, марганец жана башка пайдалуу кендерди казуу иштерине инвестиция салууда. Алардын ишмердүүлүгү өзгөчө Демократиялык Конго Республикасында байкалат; бул өлкө дүйнөдөгү эң ири кобальт запастарына ээ жана жез өндүрүүчү алдыңкы мамлекеттердин катарына кирет. Бул металлдар аккумуляторлорду, электромобилдерди жана заманбап элек Өнөр жай — көңүл бурулуучу дагы бир негизги багыт. Кытайлык инвесторлор цемент заводдорун, металлургиялык ишканаларды, текстиль фабрикаларын, өнөр жай парктарын жана кураштыруучу заводдорду куруп жатышат. Акыркы жылдары санариптик экономикага болгон кызыгуу да кыйла өстү; кытайлык компаниялар телекоммуникациялык тармактарды өнүктүрүүгө, маалымат борборлорун курууга жана заманбап байланыш системаларын ишке киргизүүгө катышууда.
Кытайлык ишканалар мунай жана газ долбоорлоруна да активдүү катышууда. Мамлекеттик жана жеке компаниялар Ангола, Нигерия, Түштүк Судан, Алжир жана башка бир катар өлкөлөрдө иш алып барышат. Алар углеводороддорду казып алуудан тышкары, мунай куурларын, сактоочу жайларды жана кайра иштетүүчү заводдорду курууга инвестиция салышат.
Өнөр жай — көңүл бурулуучу дагы бир негизги багыт. Кытайлык инвесторлор цемент заводдорун, металлургиялык ишканаларды, текстиль фабрикаларын, өнөр жай парктарын жана кураштыруучу заводдорду куруп жатышат. Акыркы жылдары санариптик экономикага болгон кызыгуу да кыйла өстү; кытайлык компаниялар телекоммуникациялык тармактарды өнүктүрүүгө, маалымат борборлорун курууга жана заманбап байланыш системаларын ишке киргизүүгө катышууда.
Логистикалык долбоорлор өзүнчө категорияны түзөт. Кытай компаниялары контейнердик терминалдарга, кампа комплекстерине жана порт инфраструктурасына инвестиция салууда. Бирок, бул жаатта да куруу, башкаруу жана менчик укугуна ээ болуу маселелерин бири-биринен айырмалоо зарыл. Көп учурларда мындай долбоорлор портторду түздөн-түз сатып алууну эмес, тескерисинче, концессияларды, узак мөөнөттүү ижараны же башкарууга үлүштүк катышууну камтыйт.
Ошол эле учурда, Кытай Африкадагы жалгыз чет элдик инвестор эмес. Канадалык жана австралиялык компаниялар тоо-кен тармагында салттуу түрдө күчтүү орунду ээлеп келишет. Франциялык ишканалар банк иши, энергетика жана телекоммуникация тармактарында бекем позицияга ээ. Америкалык компаниялар мунай-газ өнөр жайында, айыл чарбасында, маалыматтык технологиялар жана каржы кызматтары чөйрөсүндө иш алып барышат. Индиядан, Түркиядан жана Перс булуңундагы мамлекеттерден келген инвесторлор да барган сайын активдүү болууда.
Конго Демократиялык Республикасы бул жаатта көрүнүктүү мисал боло алат. Бүгүнкү күндө кытайлык компаниялар чынында эле жез жана кобальт өндүрүшүнүн олуттуу үлүшүн көзөмөлдөшөт. Бирок, алар буга насыялардын ордуна кен чыккан жерлерди алуу жолу менен эмес, көбүнчө иштеп жаткан долбоорлордон үлүш сатып алуу же башка эл аралык компаниялардын активдерин ээлеп алуу аркылуу жетишкен. Башкача айтканда, булар дүйнөлүк тоо-кен тармагына мүнөздүү болгон кадимки эле рыноктук бүтүмдөр болгон.
Ошентсе да, «Кытай бүтүндөй Африканы сатып алууда» деген дүрбөлөң жараткан сөз айкашы абдан туруктуу болуп чыкты; ал көптөн бери саясий клишеге айланган. Бул ыңгайлуу, анткени ал татаал көрүнүштү бир гана, эмоционалдык боёгу күчтүү формулага чейин жөнөкөйлөтүп салат. Чындыгында, Африка — Кытай менен катар Батыш өлкөлөрү, Индия, Түркия жана Перс булуңундагы мамлекеттер да активдүү иш алып барган, катуу экономикалык атаандаштыктын майданы бойдон калууда.
Макаланын автору Курманбек Мамбетов
Орус тилинен которулду.
Булак: КТмедиа
